De ultraloper Jan Knippenberg

Het drie keer per jaar verschijnende journalistieke sportboek Achilles, met sportverhalen van toen en nu heeft een verhaal van Dirk Jan Roeleven over ultraloper Jan Knippenberg. Hieronder een voorpublicatie.

Foto: ANP

Met name door zijn schrijverij zijn cameraman Arjan Kroon en ik in de ban van ultraloper Jan Knippenberg geraakt. Poëtisch, mystiek, dwars, eigenaardig, filosoferend. Deed ons een beetje aan Jack Kerouac denken vanwege de ongepolijste stijl en de onbezonnenheid waarmee hij zich in avonturen wentelde. Arjan en ik zijn op Texel om research te doen voor een documentaire over deze man. Zonder opdracht, zonder zendgemachtigde, zonder budget, puur omdat we gepassioneerd zijn. Beetje zoals Knippenberg zelf eigenlijk. Die ook wedstrijden liep die niet bestonden. Hij vond ze zelf uit, zoals de Zestig van Texel die hij in 1991 begon, zeven jaar nadat hij op Texel was gaan wonen. Die wedstrijd bestaat nog steeds. Ook een versie van 120 kilometer. Uiteraard bedacht en zelfs tijdens zijn ziekte nog gelopen door Jan Knippenberg zelve. Het loopevenement heeft inmiddels officiële internationale status verworven.

We zoeken op dit eiland naar de ziel van hardloper Jan Knippenberg, een sportman die niet alleen heel hárd kon lopen, maar vooral ook heel láng. Hij liep altijd uren, nooit minuten. In zijn eentje of met zijn running mate Ron Teunisse, die hij ‘De laatste Mohikaan’ doopte. Vanwege zijn lange blonde manen en ruige kop, maar vooral omdat hij net als Jan Knippenberg hardlopen als een manier van voortbewegen beschouwt, ingebed in het dagelijks leven, bijvoorbeeld om van huis naar werk te komen. Geen in kleurige strakke pakjes gestoken Vinex-hobby.

Teunisse en Knippenberg hebben elkaar begin jaren tachtig ooit toevallig ontmoet in de duinen van Castricum toen ze allebei richting IJmuiden renden. De een (Teunisse) was op weg naar zijn werk als psychiatrisch verpleegkundige in Santpoort, de ander (Knippenberg) liep na zijn werk als geschiedenisleraar aan het plaatselijke Bonhoeffer College. Ze liepen gelijk op en herkenden de natuurloper in elkaars passen. De twee solisten raakten aan de praat, het klikte en ze zouden duizenden kilometers samen gaan lopen. Vaak ook ’s nachts.

In De Mens als Duurloper lezen we dat Teunisse dan in Castricum bij het huis van de familie Knippenberg langs ging en een steentje tegen het slaapkamerraam gooide.‘Jan, ga je nog mee?’ fluisterriep Teunisse dan. Er lag sneeuw en het was volle maan. Dan liepen ze soms vier of zes uur aan een stuk door. Ze kwamen langs de oude villa waar Gorter delen van zijn gedicht ‘Mei’ heeft geschreven. Ron Teunisse citeerde dan Gorter om middernacht: ‘Twee jonge goden over zee genaakten, wedijverend, met flikkerende voeten.’

Morgen zullen we hier op Texel Ron Teunisse ontmoeten bij Jan’s echtgenote/weduwe Hanna Knippenberg thuis. Ze heeft een uitnodiging gestuurd aan vrienden en familie om met een Memorial-dag haar tien jaar eerder overleden geliefde te gedenken. Om 11.00 uur is er koffie aan de Vuurtorenweg. De invitatie bevat een tekst van Jan Knippenberg (naar Alan Sillitoe, auteur van The loneliness of the Long Distance Runner): ‘Als je er genoeg van hebt, je op een vorstige morgen goed te voelen als de eerste mens op aarde en als je geweten hebt hoe het is je rot te voelen als de laatste mens op aarde op een zomermiddag, dan zul je tenslotte als de enige mens op aarde zijn en geen donder meer om goed of slecht geven, maar gewoon verder lopen op je eigen hardloopschoentjes, die kletsen op de goede en droge grond, die tenminste nooit een rotstreek met je zullen uithalen.’

De volgende ochtend rijden we al vroeg over het eiland van Jan Knippenberg. Voordat we naar de Memorial gaan bij de vuurtoren op het uiterste noorden van het eiland rijden we een stukje zuidelijk via de Pontweg naar de Begraafplaats der Georgiërs, zoals dat op de landkaart van Texel plechtig staat aangegeven. De plek is bij een groep bomen op De Hoge Berg, een heuvelrug van kei-leem, in de voorlaatste ijstijd ontstaan en behorend tot de oudste stukjes Noord-Nederlandse grond. In die tijd liepen hier rendieren over de toendra van de drooggevallen Noordzee.

Jan Knippenberg ligt begraven op het kerkhof naast de erebegraafplaats van de in WO II gesneuvelde Georgiërs. Het houten hekwerk is smetteloos wit geschilderd. Aan de linkerkant staat ‘Ook U’ en rechts staat: ‘Wacht Ik’. De macabere spitsvondigheid dringt niet meteen tot ons door, maar de hele zin ‘Ook U Wacht Ik’ als welkomsttekst van een begraafplaats verdient wat ons betreft een prijs.

Achteraan, tegen de bomenrand, is het graf van Jan Knippenberg. Een peddel van een kajak, afgetrapte bergschoenen en verweerde loopschoenen liggen verdekt opgesteld tussen de planten op het graf. Op een mooie bronzen grafsteen wordt de rennende figuur vergezeld door zijn bordercollie. Ernaast de tekst: ‘Lopen is geen sport, maar een manier van reizen.’ Het zijn de eerste regels van het citaat dat het omslag siert van De mens als duurloper. Het volledige citaat luidt: ‘Lopen is geen sport, maar een manier van reizen, waarbij geest en lichaam zich voortdurend verplaatsen. Lopen is daarom kunst en geen middel ter bestrijding van welvaartskwaaltjes.’

Typisch Jan Knippenberg, de man die hardlopen niet als een wedstrijd zag, maar als een manier van voortbewegen. Iemand die niet op tijden en polsslagen lette, maar op de natuur onderweg. Een zwerver, een moderne nomade. In zijn columns heeft hij ons geraakt met zijn pleidooien voor vrijheid van denken en handelen. Onafhankelijk, tegendraads, eigenwijs. Een zoeker die tot aan Spitsbergen ging in een kajak en die rende met de rendieren in Schotland. Zo’n man die je niet dagelijks ontmoet, behalve dan in zijn stukken.

Jan Knippenberg begon op zijn twaalfde met hardlopen. Blootvoets op het strand bij Hoek van Holland. Hij had vanuit huis een Engelse militair uit een nabijgelegen kazerne zien langs rennen. In het laatste interview voor zijn dood, met Kees Kooman voor Runner’s World, zegt hij daarover: ‘Hij had een bepaalde stijl en dat trof mij toen. Ik weet nog steeds zeker dat dat het moment is geweest waarop ik dacht: verdomme dat wil ik ook! Die man had een zekere uitstraling: misschien was het wel vrijheidsgevoel of onafhankelijkheid. We spreken over 1960.’

De kleine Knippenberg blijkt talent te hebben. Hij loopt op 1 juli 1969 clubrecords bij zijn atletiekvereniging in Maassluis en komt uiteindelijk in de nationale atletiekselectie. Dat gaat met horten en stoten, want Jan is een anarchist die zijn eigen plan trekt. Die bijvoorbeeld tien dagen voor een kwalificatiewedstrijd over 30 kilometer besluit mee te doen aan een wandelwedstrijd over 100 kilometer die ook ’s nachts doorging. Of die even vanuit Hoek van Holland in Vlaardingen-Oost een brief gaat posten. Heen en weer zo’n 40 kilometer.

In 1971 moet hij de nationale selectie verlaten wegens ernstige rugklachten. Twee jaar later trekt hij er met een tentje op uit om in Schotland wedstrijden hillrunning te gaan doen. Dat zijn recordpogingen over zeventig, tachtig kilometer, dwars door de heuvels. Daar wint hij wat geldprijsjes (75 gulden voor een tweede plaats) om zijn vakantie te kunnen betalen. Later gaat hij solorecords vestigen in de Schotse bergen. Dan stempelt hij af op een politiebureau, loopt door onherbergzaam gebied – niet zelden in de sneeuw – de berg over, stempelt aan de andere kant bij de politie weer af. Zo loopt hij in 1973 in zijn eentje van Aviemore naar Braemar, een afstand van 58 mijl, zo’n negentig kilometer. Hij wordt daarna lokaal The Flying Dutchman genoemd.

Tegen Kees Kooman spreekt Knippenberg in zijn afscheidsinterview over deze tocht: ‘Het was een gebied dat zich maar met één woord laat omschrijven: unheimisch. Je hoort de wind ruisen, het is donker, en je moet hoger en hoger. Het ging sneeuwen, ik had een bril op en kon het eten en drinken dat ik een dag eerder had klaargelegd natuurlijk nooit meer vinden. Maar het was prachtig, één van de mooiste ervaringen in mijn leven. Met een beslagen bril klim je steeds hoger, je ziet niets meer, want je loopt letterlijk in de wolken. Nou, dan word je toch wat angstig, je kunt je enkel breken. Het is echt niemandsland. Dan daal je rustig af en voelt, naarmate je dichterbij de beschaving komt, langzaam de spanning van je afglijden.’

Dit is een voorpublicatie uit het nieuwe, drie keer per jaar verschijnende journalistieke sportboek Achilles, met sportverhalen van toen en nu. (L.J. Veen, 144 pagina’s, € 12,50). Achilles 1 is vanaf 26 september in de boekwinkels verkrijgbaar. Door Jurryt van de Vooren